Bir dilim ekmek, bir tabak makarna ya da bir kaşık çorba… Çoğumuz için sıradan olan bu besinler, çölyak hastaları için bağırsaklarına zarar veren birer tetikleyici. Toplumda yaklaşık her yüz kişiden birinde görülen çölyak hastalığının büyük bölümü ise hâlâ tanı almamış durumda.
Çölyak hastalığı nedir?
Çölyak, genetik yatkınlığı olan kişilerde glüten adlı proteinin tüketilmesiyle ortaya çıkan otoimmün bir hastalıktır. Glüten; buğday, arpa ve çavdarda bulunur. Çölyak hastası glüten yediğinde bağışıklık sistemi ince bağırsağın iç yüzeyine saldırır; besinlerin emilimini sağlayan parmaksı çıkıntılar (villuslar) düzleşir. Sonuçta vitamin, mineral ve diğer besin ögeleri yeterince emilemez. Hastalık her yaşta ortaya çıkabilir.
Çölyak belirtileri nelerdir?
Sindirim sistemi belirtileri:
• Uzun süren ishal ya da kabızlık
• Karında şişkinlik, gaz ve ağrı
• Yağlı, kötü kokulu, açık renkli dışkı
• Bulantı, kusma
• Kilo kaybı
Sindirim dışı belirtiler:
• Tedaviye yanıt vermeyen demir eksikliği anemisi
• Yorgunluk, halsizlik
• Erken yaşta kemik erimesi, kemik ve eklem ağrıları
• Ağızda tekrarlayan aftlar, diş minesi bozuklukları
• Dirsek, diz ve kalçada çok kaşıntılı, içi sıvı dolu kabarcıklar
• El ve ayaklarda uyuşma, baş ağrısı
• Adet düzensizliği, gebe kalamama, tekrarlayan düşükler
• Karaciğer enzimlerinde açıklanamayan yükseklik
Çocuklarda: Büyüme ve gelişme geriliği, boy kısalığı, karın şişliği, iştahsızlık, huzursuzluk ve ergenliğin gecikmesi.
Yetişkin hastaların önemli bir bölümünde sindirim şikâyeti hiç olmayabilir; tek bulgu kansızlık ya da yorgunluk olabilir. Tanının gecikmesinin başlıca nedeni budur.
Kimler risk altında?
• Birinci derece yakınında çölyak bulunanlar
• Tip 1 diyabet hastaları
• Haşimoto gibi otoimmün tiroid hastalığı olanlar
• Down sendromu ve Turner sendromu olanlar
Çölyak nasıl teşhis edilir?
1. Kan testi: Doku transglutaminaz antikoru (tTG-IgA) ilk bakılan testtir.
2. Endoskopi ve biyopsi: Antikor pozitifse, ince bağırsaktan alınan doku örnekleriyle tanı kesinleştirilir.
Çok önemli bir uyarı: Testlerden önce glütensiz diyete başlamayın. Glüten kesildiğinde antikorlar düşer ve bağırsak iyileşmeye başlar; testler yanlış biçimde negatif çıkar ve tanı konamaz.
Çölyak, glüten hassasiyeti ve buğday alerjisi aynı şey mi?
Hayır. Buğday alerjisi, buğdaya karşı gelişen ve dakikalar içinde ortaya çıkan alerjik tepkidir. Çölyak dışı glüten hassasiyetinde ise kişi glüten yediğinde şişkinlik ve yorgunluk gibi şikâyetler yaşar; ancak antikorlar negatiftir ve bağırsakta hasar oluşmaz. Ayrımı hekim yapar.
Çölyak nasıl tedavi edilir?
Bugün için tek tedavi, ömür boyu sıkı glütensiz diyettir. Diyete uyulduğunda şikâyetler haftalar içinde hafifler, bağırsak aylar içinde iyileşir. "Azıcık yesem bir şey olmaz" düşüncesi yanlıştır; çok küçük miktarlar bile bağırsak hasarını sürdürür.
Çölyak hastaları ne yiyemez?
• Buğday, arpa, çavdar ve bunlardan yapılan her şey: ekmek, makarna, bulgur, irmik, erişte, börek, pasta, bisküvi, simit, kuskus
• Buğday unuyla koyulaştırılan çorbalar ve soslar
• Bira ve malt içeren içecekler
• Yulaf: Kendisi glüten içermese de üretim sırasında bulaşma riski nedeniyle yalnızca "glütensiz" etiketli olanı tüketilebilir.
Gizli glüten kaynakları: Hazır çorbalar, bulyon, soya sosu, salam-sosis gibi işlenmiş etler, bazı çikolata ve şekerlemeler, hazır köfte, bazı ilaç ve takviyeler.
Çölyak hastaları ne yiyebilir?
• Pirinç, mısır, patates, karabuğday, kinoa, darı
• Kuru baklagiller
• Et, tavuk, balık, yumurta (unlanmamış ve işlenmemiş olanlar)
• Süt, yoğurt, peynir
• Tüm sebze ve meyveler
• Kuruyemişler
• "Glütensiz" ibaresi ve çapraz başak işareti taşıyan ürünler
Mutfakta nelere dikkat edilmeli?
Çapraz bulaşma, diyetin en sık aksayan yanıdır. Ayrı kesme tahtası, tost makinesi ve süzgeç kullanmak; ortak tereyağı ve reçel kavanozlarına ekmek kırıntısı bulaştırmamak; unlu yiyeceklerin kızartıldığı yağı kullanmamak gerekir. Dışarıda yemek yerken yemeğin içeriğini ve hazırlanışını sormaktan çekinmeyin.
Türkiye'de tanısı raporla belgelenen çölyak hastalarına glütensiz ürünler için ödeme desteği sağlanıyor; ayrıntılar için hekiminize ve sosyal güvenlik kurumuna danışabilirsiniz.
İlgili konular için huzursuz bağırsak sendromu nedir, demir eksikliği belirtileri ve kemik erimesi nedir haberlerimize bakabilirsiniz.
İlgili Haberler
Huzursuz Bağırsak Sendromu Nedir? Belirtileri, Tetikleyicileri ve Beslenme Önerileri
Demir Eksikliği Belirtileri Nelerdir? Ferritin Kaç Olmalı, Demir Hangi Besinlerde Var?
Kemik Erimesi (Osteoporoz) Nedir? Belirtileri, Risk Etkenleri ve Korunma Yolları
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı ve tedavi için mutlaka hekiminize başvurun.
Görsel: Unsplash
